سبکِنو

اشعار نظامی گنجوی؛ گزیده شعر تک بیتی، غزل و اشعار عاشقانه نظامی

حکیم ابومحمد الیاس بن یوسف بن زکی ابن موید که به نظامی گنجوی معروف است، یکی از شاعران بزرگ و نام‌آشنا در ایجاد ترکیبات خاص و جدید در اشعار و آفرینش مفاهیم و مضامین جدید است. این شاعر بزرگ در اواخر سده ششم خورشیدی یا اوایل قرن هفتم درگذشت و در شهر گنجه به خاک سپرده شد.

خمسه یا پنچ گنج نظمی، مهم‌ترین و آشناترین اثر نظامی گنجوی است که از ۵ منظومه شعری تشکیل شده است. خمسه را می‌توان یکی از مهم‌ترین آثار ادبیات غنایی ایران در نظر گرفت که شامل ۲۹۰۰۰ هزار بیتخاست و نظامی سرودن آن را از سال ۵۷۰ تا اواخر عمرش ادامه داده است.

اولین منظومه از خمسه، مخزن‌الاسرار است که به ملک فخرالدین بهرامشاه، والی آذربایجان، تقدیم شده است و در زمره ادبیات تعلیمی قرار می‌گیرد. نظامی در این منظومه تلاش می‌کند تا با دعوت مردم به خداشناسی، تهذیب نفس و خودشناسی، راه رستگاری و زندگی مومنانه را به آن‌ها نشان دهد. این اثر شامل ۶۰ بخش و ۲۲۶۰ بیت است که در قالب بحر سریع نوشته شده است.

خسرو و شیرین دومین اثر از خمسه نظامی در سال ۵۷۶ هجری است که عشق خسرو پرویز، شهریار قدرتمند ایرانی و شاهزاده‌ی ارمنی، را نسبت به شیرین نشان می‌دهد. نظامی برای سرودن این داستان عاشقانه ایرانی ۱۶ سال عمر خود را صرف کرد.

لیلی و مجنون سومین اثر از خمسه نظامی گنجوی در سال ۵۸۴ است که به درخواست فرمانروای شروانشاهی نوشته شده است. این مثنوی بیش از ۴۷۰۰ بیت دارد و یک داستان عامه پسند عربی به شمار می‌آید. جالب است بدانید که برخی پژوهشگران معتقد هستند که نظامی تمایلی برای به نظم درآوردن این اثر نداشته و مجبور شده به درخواست پادشاه جواب مثبت دهد.

لیلی و مجنون در مقایسه با خسرو و شیرین که داستان عشقی پاک و محترمانه میان دو شاهزاده را به تصویر می‌کشد، دل‌بستن دو جوان نابالغ بادیه‌نشین را نشان می‌دهد که درنهایت کار به جنگ میان دو قبیله ختم می‌شود. عناصر خشونت‌آمیز در لیلی و مجنون نظامی بسیار زیاد است. حال آنکه در خسرو و شیرین چنین وضعیتی وجود ندارد.

هفت پیکر که در ۵۱۳۶ بیت نوشته شده است، چهارمین اثر از پنچ گنج نظامی گنجوی به شمار می‌آید که با نام بهرام نامه یا هفت گنبد معرفی و شناخته می‌شود. در این اثر ادبیات غنایی و حماسی با یکدیگر در آمیخته شده‌اند. داستان این اثر سرگذشت افسانه‌ای پادشاه ایران، بهرام گورکن، است.

آخرین قسمت پنچ گنج، اسکندرنامه است که در بیش از ۱۰ هزار بیت سروده شده است. نظامی این اثر خود را بیش‌تر از دیگر آثار دوست دارد و آن را سازگار با احوال خود می‌داند. اسکندرنامه به دو بخش شرف نامه و اقبال نامه تقسیم و گروه‌بندی می‌شود.

درنهایت نظامی گنجوی علاوه بر خمسه، غزل‌ها و قصیده‌ها، رباعی‌های پراکنده بسیاری نیز دارد که در کتابی به نام دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی جمع‌آوری شده‌اند. در ادامه آشناترین و مهم‌ترین تک بینی و دوبیتی و بطورکلی اشعار نظامی گنجوی را با یکدیگر مرور می‌کنیم. پیشنهاد می کنیم در دیگر بخش ها اشعار سنایی، اشعار عطار نیشابوری، اشعار عارف قزوینی، اشعار رودکی، اشعار فردوسی، اشعار سعدی، اشعار مولانا و اشعار حافظ را بخوانید.

اشعار نظامی گنجوی؛ گزیده شعر تک بیتی، غزل و اشعار عاشقانه نظامی

تک بیتی‌های نظامی گنجوی

همانطور که گفتیم نظامی گنجوی تک بیتی‌های بسیاری دارد که بطورکلی مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

بگفت از عشق کارت سخت زار است
بگفت از عاشقی خوش تر چکار است

دایه ی دانای تو شد روزگار
نیک و بد خویش بدو واگذار

همه روز را روزگارست نام

یکی روز دانه‌ ست و یک‌ روز دام

بنگر به روی زرد من، وز سینه بنشان گرد من

تا چند باشی درد من؟ درمان من شو ساعتی

گر اندیشه کنی از راه بینش
به عشق است ایستاده آفرینش

می و معشوق و گلزار و جوانی
ازین خوشتر نباشد زندگانی

عتاب از حد گذشته جنگ باشد
زمین چون سخت گردد سنگ باشد

زین پس تو و من، من و تو زین پس
یک دل به میان ما دو تن بس

جهان غم نیرزد به شادی گرای
نه کز بهر غم کرده‌ اند این سرای

زور جهان بیش ز بازوی توست
سنگ وی افزون ز ترازوی توست

اشعار نظامی گنجوی؛ گزیده شعر تک بیتی، غزل و اشعار عاشقانه نظامی

خیز و غمی می خور و خوش می نشین
گاه چنان باید و گاهی چنین

دایم دل تو حزین نماند
یکسان فلک این چنین نماند

عشق از دل من توان ستردن
گر ریگ زمین توان شمردن

پرورده عشق شد سرشتم
جز عشق مباد سرنوشتم

منم عاشق مرا غم سازگار است
تو معشوقی ترا با غم چکار است

خمیده پشت از آن گشتند پیران جهاندیده
که اندر خاک می جویند ایام جوانی را

ز هستی تا عدم مویی امید است
مگر کان موی خود موی سپید است

به هنگام سختی مشو ناامید
کز ابر سیه بارد آب سپید

نروید تخم کس بی‌ دانه ی عشق
کس ایمن نیست جز در خانه ی عشق

نپرسیده هر کو سخن یاد کرد
همه گفته خویش را باد کرد

کسی کز عشق خالی شد فسرده‌ ست
گرش صد جان بود بی‌ عشق مُرده‌ ست

هر که ز آموختن ندارد ننگ
دُر برآرد ز آب و لعل از سنگ

آن چه تغیر نپذیرد تویی
وانکه نمردست و نمیرد تویی

مرا تا دل بود دلبر تو باشی
ز جان بگذر که جان‌ پرور تو باشی

ز سوز عشق بهتر در جهان چیست
که بی او گل نخندید، ابر نگریست

هر که تو بینی ز سپید و سیاه
بر سر کاریست در این کارگاه

سخن گفتن آنگه بود سودمند
کز آن گفتن آوازه گردد بلند

از پای فتاده‌ ام چه تدبیر
ای دوست بیا و دست من گیر

چو کس جز تو ندارم یار و غمخوار
مرا بی‌ یار و بی غمخوار مگذار

اگر روزی دهی ور جان ستانی
تو دانی هرچه خواهی کن تو دانی

بهاری داری از وی بر خور امروز
که هر فصلی نخواهد بود نوروز

کم خود نخواهی، کم کس مگیر
ممیران کسی را و هرگز ممیر

جوانی چیست سودایی‌ ست در سر
وزآن سودا تمنایی میسر

به پیشت کشته و افکنده باشم
از آن بهتر که بی تو زنده باشم

مرا چشمی و چشمم را چراغی
چراغ چشم و چشم افروز باغی

تا جان و دلم باشد چون جان و دلت جویم
یا من به کنار افتم یا تو به کنار آیی

دل من کجا پذیرد عوض تو دیگری را
دگری به تو نماند، تو به دیگری نمانی

من از عشق تو ای شمع شب افروز
بدین روزم که می بینی، بدین روز

گرچه شده ام چو مویش از غم
یک موی نخواهم از سرش کم

بگفتا دل ز مِهرش کی کنی پاک؟
بگفت آنگه که باشم خفته در خاک

عاشق شده ام بر تو تدبیر چه فرمایی
از راه صلاح آیم یا از ره رسوایی

مطلب مشابه: شعر تنهایی غمگین؛ مجموعه 70 اشعار غم انگیز تنها شدن احساسی

اشعار نظامی گنجوی؛ گزیده شعر تک بیتی، غزل و اشعار عاشقانه نظامی

در عشق چه جای بیم تیغ است
تیغ از سر عاشقان دریغ است

مخزن‌الاسرار

همانطور که گفتیم مخزن‌الاسرار نخستین و مهم‌ترین بخش خمسه نظامی است. در ادامه آشناترین و مهم‌ترین ابیات آن را بیان می‌کنیم.

بسم‌الله الرحمن الرحیم

هست کلید در گنج حکیم

فاتحه فکرت و ختم سخن

نام خدایست بر او ختم کن

پیش وجود همه آیندگان

بیش بقای همه پایندگان

سابقه سالار جهان قدم

مرسله پیوند گلوی قلم

پرده گشای فلک پرده‌دار

پردگی پرده شناسان کار

مبدع هر چشمه که جودیش هست

مخترع هر چه وجودیش هست

لعل طراز کمر آفتاب

حله گر خاک و حلی بند آب

پرورش‌آموز درون پروران

روز برآرنده روزی خوران

مهره کش رشته باریک عقل

روشنی دیده تاریک عقل

داغ نه ناصیه داران پاک

تاج ده تخت نشینان خاک

خام کن پخته تدبیرها

عذر پذیرنده تقصیرها

شحنه غوغای هراسندگان

چشمه تدبیر شناسندگان

اول و آخر بوجود و صفات

هست کن و نیست کن کاینات

با جبروتش که دو عالم کمست

اول ما آخر ما یکدمست

کیست درین دیر گه دیر پای

کو لمن الملک زند جز خدای

بود و نبود آنچه بلندست و پست

باشد و این نیز نباشد که هست

پرورش آموختگان ازل

مشکل این کار نکردند حل

کز ازلش علم چه دریاست این

تا ابدش ملک چه صحراست این

اول او اول بی ابتداست

آخر او آخر بی‌انتهاست

روضه ترکیب ترا حور ازوست

نرگس بینای ترا نور ازوست

کشمکش هر چه در و زندگیست

پیش خداوندی او بندگیست

هر چه جز او هست بقائیش نیست

اوست مقدس که فنائیش نیست

منت او راست هزار آستین

بر کمر کوه و کلاه زمین

تا کرمش در تتق نور بود

خار زگل نی زشکر دور بود

چون که به جودش کرم آباد شد

بند وجود از عدم آزاد شد

در هوس این دو سه ویرانه ده

کار فلک بود گره در گره

تا نگشاد این گره وهم سوز

زلف شب ایمن نشد از دست روز

چون گهر عقد فلک دانه کرد

جعد شب از گرد عدم شانه کرد

زین دو سه چنبر که بر افلاک زد

هفت گره بر کمر خاک زد

کرد قبا جبه خورشید و ماه

زین دو کله‌وار سپید و سیاه

زهره میغ از دل دریا گشاد

چشمه خضر از لب خضرا گشاد

جام سحر در گل شبرنگ ریخت

جرعه آن در دهن سنگ ریخت

زاتش و آبی که بهم در شکست

پیه در و گرده یاقوت بست

خون دل خاک زبحران باد

در جگر لعل جگرگون نهاد

باغ سخا را چو فلک تازه کرد

مرغ سخن را فلک آوازه کرد

نخل زبانرا رطب نوش داد

در سخن را صدف گوش داد

پرده‌نشین کرد سر خواب را

کسوت جان داد تن آب را

زلف زمین در بر عالم فکند

خال (عصی) بر رخ آدم فکند

روی زر از صورت خواری بشست

حیض گل از ابر بهاری بشست

زنگ هوا را به کواکب سترد

جان صبا را به ریاحین سپرد

خون جهان در جگر گل گرفت

نبض خرد در مجس دل گرفت

خنده به غمخوارگی لب کشاند

زهره به خنیاگری شب نشاند

ناف شب از مشک فروشان اوست

ماه نو از حلقه به گوشان اوست

پای سخنرا که درازست دست

سنگ سراپرده او سر شکست

وهم تهی پای بسی ره نبشت

هم زدرش دست تهی بازگشت

راه بسی رفت و ضمیرش نیافت

دیده بسی جست و نظیرش نیافت

عقل درآمد که طلب کردمش

ترک ادب بود ادب کردمش

هر که فتاد از سر پرگار او

جمله چو ما هست طلبگار او

سدره نشینان سوی او پر زدند

عرش روان نیز همین در زدند

گر سر چرخست پر از طوق اوست

ور دل خاکست پر از شوق اوست

زندهٔ نام جبروتش احد

پایه تخت ملکوتش ابد

خاص نوالش نفس خستگان

پیک روانش قدم بستگان

دل که زجان نسبت پاکی کند

بر در او دعوی خاکی کند

رسته خاک در او دانه‌ایست

کز گل باغش ارم افسانه‌ایست

خاک نظامی که بتایید اوست

مزرعه دانه توحید اوست

خسرو و شیرین

همانطور که گفتیم خسرو و شیرین یکی از آشناترین و مهم‌ترین بخش‌های خمسه‌ی نظامی است که در ادامه مهم‌ترین و اصلی‌ترین قسمت‌های آن را با یکدیگر مرور می‌کنیم.

خداوندا در توفیق بگشای

نظامی را ره تحقیق بنمای

دلی ده کو یقینت را بشاید

زبانی کافرینت را سراید

مده ناخوب را بر خاطرم راه

بدار از ناپسندم دست کوتاه

درونم را به نور خود برافروز

زبانم را ثنای خود در آموز

به داودی دلم را تازه گردان

زبورم را بلند آوازه گردان

عروسی را که پروردم به جانش

مبارک روی گردان در جهانش

چنان کز خواندنش فرخ شود رای

ز مشک افشاندنش خلخ شود جای

سوادش دیده را پر نور دارد

سماعش مغز را معمور دارد

مفرح نامهٔ دلهاش خوانند

کلید بند مشکل هاش دانند

معانی را بدو ده سربلندی

سعادت را بدو کن نقش‌بندی

به چشم شاه شیرین کن جمالش

که خود بر نام شیرینست فالش

نسیمی از عنایت یار او کن

ز فیضت قطره‌ای در کار او کن

چو فیاض عنایت کرد یاری

بیار ای کان معنی تا چه داری

به نام آنکه هستی نام ازو یافت

فلک جنبش زمین آرام ازو یافت

خدائی کافرینش در سجودش

گواهی مطلق آمد بر وجودش

تعالی الله یکی بی مثل و مانند

که خوانندش خداوندان خداوند

فلک بر پای دار و انجم افروز

خرد را بی‌میانجی حکمت آموز

جواهر بخش فکرتهای باریک

به روز آرنده شب‌های تاریک

غم و شادی نگار و بیم و امید

شب و روز آفرین و ماه و خورشید

نگه دارنده بالا و پستی

گوا بر هستی او جمله هستی

وجودش بر همه موجود قاهر

نشانش بر همه بیننده ظاهر

کواکب را به قدرت کارفرمای

طبایع را به صنعت گوهر آرای

مراد دیده باریک بینان

انیس خاطر خلوت نشینان

خداوندی که چون نامش بخوانی

نیابی در جوابش لن ترانی

نیاید پادشاهی زوت بهتر

ورا کن بندگی هم اوت بهتر

ورای هر چه در گیتی اساسی است

برون از هر چه در فکرت قیاسی است

به جستجوی او بر بام افلاک

دریده وهم را نعلین ادراک

خرد در جستنش هشیار برخاست

چو دانستش نمی‌داند چپ از راست

شناسائیش بر کس نیست دشوار

ولیکن هم به حیرت می‌کشد کار

نظر دیدش چو نقش خویش برداشت

پس انگاهی حجاب از پیش برداشت

مبرا حکمش از زودی و دیری

منزه ذاتش از بالا و زیری

حروف کاینات ار بازجوئی

همه در تست و تو در لوح اوئی

چو گل صدپاره کن خود را درین باغ

که نتوان تندرست آمد بدین داغ

تو زانجا آمدی کاین جا دویدی

ازین جا در گذر کانجا رسیدی

ترازوی همه ایزدشناسی

چه باشد جز دلیلی یا قیاسی

قیاس عقل تا آنجاست بر کار

که صانع را دلیل آید پدیدار

مده اندیشه را زین پیشتر راه

که یا کوه آیدت در پیش یا چاه

چو دانستی که معبودی ترا هست

بدار از جستجوی چون و چه دست

ز هر شمعی که جوئی روشنائی

به وحدانیتش یابی گوائی

گه از خاکی چو گل رنگی برآرد

گه از آبی چو ما نقشی نگارد

خرد بخشید تا او را شناسیم

بصارت داد تا هم زو هراسیم

فکند از هیئت نه حرف افلاک

رقوم هندسی بر تخته خاک

نبات روح را آب از جگر داد

چراغ عقل را پیه از بصر داد

جهت را شش گریبان در سر افکند

زمین را چار گوهر در برافکند

چنان کرد آفرینش را به آغاز

که پی بردن نداند کس بدان راز

چنانش در نورد آرد سرانجام

که نتواند زدن فکرت در آن گام

نشاید باز جست از خود خدائی

خدائی برتر است از کدخدائی

بفرساید همه فرسودنیها

همو قادر بود بر بودنیها

چو بخشاینده و بخشنده جود

نخستین مایه‌ها را کرد موجود

بهر مایه نشانی داد از اخلاص

که او را در عمل کاری بود خاص

یکی را داد بخشش تا رساند

یکی را کرد ممسک تا ستاند

نه بخشنده خبر دارد ز دادن

نه آنکس کو پذیرفت از نهادن

نه آتش را خبر کو هست سوزان

نه آب آگه که هست از جان فروزان

خداوندیش با کس مشترک نیست

همه حمال فرمانند و شک نیست

کرا زهره ز حمالان راهش

که تخلیطی کند در بارگاهش

بسنجد خاک و موئی بر ندارد

بیارد باد و بوئی بر ندارد

زهی قدرت که در حیرت فزودن

چنین ترتیب‌ها داند نمودن

خبر داری که سیاحان افلاک

چرا گردند گِرد مرکز خاک

در این محرابگه معبودشان کیست

وزین آمد شدن مقصودشان چیست

چه می‌خواهند ازین محمل کشیدن

چه می‌جویند ازین منزل بریدن

چرا این ثابت است آن منقلب نام

که گفت این را بجنب آن را بیارام

قبا بسته چو گل در تازه روئی

پرستش را کمر بستند گوئی

مرا حیرت بر آن آورد صدبار

که بندم در چنین بتخانه زنار

ولی چون کردحیرت تیزگامی

عنایت بانگ بر زد کای نظامی

مشو فتنه برین بتها که هستند

که این بتها نه خود را می‌پرستند

همه هستند سرگردان چو پرگار

پدید آرنده خود را طلبکار

تو نیز آخر هم از دست بلندی

چرا بتخانه‌ای را در نبندی

چو ابراهیم با بت عشق میباز

ولی بتخانه را از بت بپرداز

نظر بر بت نهی صورت پرستی

قدم بر بت نهی رفتی و رستی

نموداری که از مه تا به ماهیست

طلسمی بر سر گنج الهی است

طلسم بسته را با رنج‌ یابی

چو بگشائی بزیرش گنج یابی

طبایع را یکایک میل در کش

بدین خوبی خرد را نیل در کش

مبین در نقش گردون کان خیالست

گشودن بند این مشکل محال است

مرا بر سر گردون رهبری نیست

جز آن کاین نقش دانم سرسری نیست

اگر دانستنی بودی خود این راز

یکی زین نقش‌ها در دادی آواز

ازین گردنده گنبدهای پرنور

بجز گردش چه شاید دیدن از دور

درست آن شد که این گردش به کاریست

درین گردندگی هم اختیاریست

بلی در طبع هر داننده‌ای هست

که با گردنده گرداننده‌ای هست

از آن چرخه که گرداند زن پیر

قیاس چرخ گردنده همان گیر

اگر چه از خلل یابی درستش

نگردد تا نگردانی نخستش

چو گرداند ورا دست خردمند

بدان گردش بماند ساعتی چند

همیدون دور گردون زین قیاس است

شناسد هر که او گردون شناس است

اگر نارد نمودار خدائی

در اصطرلاب فکرت روشنائی

نه زابرو جستن آید نامه نو

نه از آثار ناخن جامه تو

بدو جوئی بیابی از شبه نور

نیابی چون نه زو جوئی ز مه نور

ز هر نقشی که بنمود او جمالی

گرفتند اختران زان نقش فالی

یکی ده دانه جو محراب کرده

یکی سنگی دو اصطرلاب کرده

ز گردشهای این چرخ سبک رو

همان آید کزان سنگ و از آن جو

مگو ز ارکان پدید آیند مردم

چنان کارکان پدید آیند از انجم

که قدرت را حوالت کرده باشی

حوالت را به آلت کرده باشی

اگر تکوین به آلت شد حوالت

چه آلت بود در تکوین آلت

اگر چه آب و خاک و باد و آتش

کنند آمد شدی با یکدیگر خوش

همی تا زو خط فرمان نیاید

به شخص هیچ پیکر جان نیاید

نه هر  ایزدپرست ایزد پرستد

چو خود را قبله سازد خود پرستد

ز خود برگشتن است ایزد پرستی

ندارد روز با شب هم نشستی

خدا از عابدان آن را گزیند

که در راه خدا خود را نبیند

نظامی جام وصل آنگه کنی نوش

که بر یادش کنی خود را فراموش

چنین گفت آن سخن گوی کهن زاد

که بودش داستانهای کهن یاد

که چون شد ماه کسری در سیاهی

به هرمز داد تخت پادشاهی

جهان افروز هرمز داد می‌کرد

به داد خود جهان آباد می‌کرد

همان رسم پدر بر جای می‌داشت

دهش بر دست و دین بر پای می‌داشت

نسب را در جهان پیوند می‌خواست

به قربان از خدا فرزند می‌خواست

به چندین نذر و قربانش خداوند

نرینه داد فرزندی چه فرزند

گرامی دری از دریای شاهی

چراغی روشن از نور الهی

مبارک طالعی فرخ سریری

به طالع تاجداری تخت‌گیری

پدر در خسروی دیده تمامش

نهاده خسرو پرویز نامش

از آن شد نام آن شهزاده پرویز

که بودی دایم از هر کس پر آویز

گرفته در حریرش دایه چون مشک

چو مروارید تر در پنبه خشک

رخی از آفتاب اندوه کش تر

شکر خندیدنی از صبح خوشتر

چو میل شکرش در شیر دیدند

به شیر و شکرش می پروریدند

به بزم شاهش آوردند پیوست

بسان دسته گل دست بر دست

چو کار از مهد با میدان فتادش

جهان از دوستی در جان نهادش

بهر سالی که دولت می‌فزودش

خرد تعلیم دیگر می‌نمودش

چو سالش پنج شد در هر شگفتی

تماشا کردی و عبرت گرفتی

چو سال آمد به شش چون سرو می‌رست

رسوم شش جهت را باز می‌جست

چنان مشهور شد در خوبروئی

که مطلق یوسف مصرست گوئی

پدر ترتیب کرد آموزگارش

که تا ضایع نگردد روزگارش

بر این گفتار بر بگذشت یک چند

که شد در هر هنر خسرو هنرمند

چنان قادر سخن شد در معانی

که بحری گشت در گوهرفشانی

فصیحی کو سخن چون آب گفتی

سخن با او به اصطرلاب گفتی

چو از باریک بینی موی می‌سفت

به باریکی سخن چون موی می‌گفت

پس از نه سالگی مکتب رها کرد

حساب جنگ شیر و اژدها کرد

چو بر ده سالگی افکند بنیاد

سر سی سالگان می‌داد بر باد

بسر پنجه شدی با پنجه شیر

ستونی را قلم کردی به شمشیر

به تیر از موی بگشادی گره را

به نیزه حلقه بربودی زره را

در آن آماج کو کردی کمان باز

ز طبل زهره کردی طبلک باز

کسی کو ده کمان حالی کشیدی

کمانش را به حمالی کشیدی

ز ده دشمن کمندش خام‌تر بود

ز نه قبضه خدنگش تام‌تر بود

بدی گر خود بدی دیو سپیدی

به پیش بید برگش برگ بیدی

چو برق نیزه را بر سنگ راندی

سنان در سینه خارا نشاندی

چو عمر آمد به حد چارده سال

بر آمد مرغ دانش را پر و بال

نظر در جستنیهای نهان کرد

حساب نیک و بدهای جهان کرد

بزرگ امید نامی بود دانا

بزرگ امید از عقل و توانا

زمین جو جو شده در زیر پایش

فلک را جو به جو پیموده رایش

به دست آورده اسرار نهانی

کلید گنجهای آسمانی

طلب کردش به خلوت شاهزاده

زبان چون تیغ هندی بر گشاده

جواهر جست از آن دریای فرهنگ

به چنگ آورد و زد بر دامنش چنگ

دل روشن به تعلیمش برافروخت

وزو بسیار حکمتها در آموخت

ز پرگار زحل تا مرکز خاک

فرو خواند آفرینش‌های افلاک

به اندک عمر شد دریا درونی

به هر فنی که گفتی ذو فنونی

دل از غفلت به آگاهی رسیدش

قدم بر پایه شاهی رسیدش

چو پیدا شد بر آن جاسوس اسرار

نهانی‌های این گردنده پرگار

ز خدمت خوشترش نامد جهانی

نبودی فارغ از خدمت زمانی

جهاندار از جهانش دوستر داشت

جهان چبود ز جانش دوستر داشت

ز بهر جان درازیش از جهان شاه

ز هر دستی درازی کرد کوتاه

منادی را ندا فرمود در شهر

که وای آن کس که او بر کس کند قهر

اگر اسبی چرد در کشتزاری

و گر غصبی رود بر میوه داری

و گر کس روی نامحرم به بیند

همان در خانه ترکی نشیند

سیاست را ز من گردد سزاوار

بر این سوگندهائی خورد بسیار

چو شه در عدل خود ننمود سستی

پدید آمد جهان را تندرستی

خرابی داشت از کار جهان دست

جهان از دستکار این جهان رست

مطلب مشابه: اشعار غمگین شاعران بزرگ؛ گزیده قشنگ ترین اشعار غم انگیز کوتاه

چنین گوید جهان‌دیده سخنگوی

که چون می‌شد در آن صحرا جهان‌جوی

شکاری چون شکر می‌زد ز هر سو

بر آمد گرد شیرین از دگر سو

که با یاران جماش آن دل‌افروز

به عزم صید بیرون آمد آن روز

دو صیدافکن به یکجا باز خوردند

به صید یکدگر پرواز کردند

دو تیرانداز چون سرو جوانه

ز بهر یکدگر کرده نشانه

دو یار از عشق خود مخمور مانده

به عشق اندر ز یاران دور مانده

یکی را دست شاهی تاج داده

یکی صد تاج را تاراج داده

یکی را سنبل از گل برکشیده

یکی را گرد گل سنبل دمیده

یکی مرغول عنبر بسته بر گوش

یکی مشگین‌کمند افکنده بر دوش

یکی از طوق خود مه را شکسته

یکی مه را ز غبغب طوق بسته

نظر بر یکدگر چندان نهادند

که آب از چشم یکدیگر گشادند

نه از شیرین جدا می‌گشت پرویز

نه از گلگون گذر می‌کرد شبدیز

طریق دوستی را ساز جستند

ز یکدیگر نشان‌ها بازجستند

چو نام هم شنیدند آن دو چالاک

فتادند از سر زین بر سر خاک

گذشته ساعتی سر برگرفتند

زمین از اشک در گوهر گرفتند

به آیین‌تر بپرسیدند خود را

فرو گفتند لختی نیک و بد را

سخن بسیار بود اندیشه کردند

به کم گفتن صبوری پیشه کردند

هوا را بر زمین چون مرغ بستند

چو مرغی بر خدنگ زین نشستند

عنان از هر طرف بر زد سواری

پریروئی رسید از هر کناری

مه و خورشید را دیدند نازان

قران کرده به برج عشق‌بازان

فکنده عشقشان آتش به دل در

فرس در زیرشان چون خر به گل در

در ایشان خیره شد هر کس که می‌تاخت

که خسرو را ز شیرین باز نشناخت

خبر دادند موری چند پنهان

که این بلقیس گشت و آن سلیمان

ز هر سو لشگری نو می‌رسیدند

به گرد هر دو صف برمی‌کشیدند

چو لشگر جمع شد بر پره کوه

زمین بر گاو می‌نالید از انبوه

به خسرو گفت شیرین کای خداوند

نه من چون من هزارت بنده در بند

ز تاجت آسمان را بهره‌مندی

زمین را زیر تخت سربلندی

اگر چه در بسیط هفت کشور

جهان خاص جهاندار است یکسر

بدین نزدیکی از بخشیده شاه

وثاقی هست ما را بر گذرگاه

اگر تشریف شه ما را نوازد

کمر بندد رهی گردن فرازد

اگر بر فرش موری بگذرد پیل

فتد افتاده‌ای را جامه در نیل

ملک گفتا چو مهمان می‌پذیری

به جان آیم اگر جان می‌پذیری

سجود آورد شیرین در سپاسش

ثناها گفت افزون از قیاسش

دو اسبه پیش بانو کس فرستاد

ز مهمان بردن شاهش خبر داد

مهین بانو چو از کار آگهی یافت

بر اسباب غرض شاهنشهی یافت

به استقبال شد با نزل و اسباب

نثار افشاند بر خورشید و مهتاب

فرود آورد خسرو را به کاخی

که طوبی بود از آن فردوس شاخی

سرائی بر سپهرش سرفرازی

دو میدانش فراخی و درازی

فرستادش به دست عذر خواهان

چنان نزلی که باشد رسم شاهان

نه چندانش خزینه پیشکش کرد

که بتوان در حسابش دستخوش کرد

ملک را هر زمان در کار شیرین

چو جان شیرین شدی بازار شیرین

اشعار نظامی گنجوی؛ گزیده شعر تک بیتی، غزل و اشعار عاشقانه نظامی

پری‌پیکر نگار پرنیان‌پوش

بت سنگین‌دل سیمین بناگوش

در آن وادی که جایی بود دلگیر

نخوردی هیچ خوردی خوش‌تر از شیر

گرش صدگونه حلوا پیش بودی

غذاش از مادیان و میش بودی

از او تا چارپایان دورتر بود

ز شیر آوردن او را درد سر بود

که پیرامون آن وادی به خروار

همه خرزهره بد چون زهره مار

ز چوب زهر چون چوپان خبر داشت

چراگاه گله جای دگر داشت

دل شیرین حساب شیر می‌کرد

چه فن سازد در آن تدبیر می‌کرد

که شیر آوردن از جایی چنان دور

پرستاران او را داشت رنجور

چو شب زلف سیاه افکند بر دوش

نهاد از ماه زرین حلقه در گوش

در آن حلقه که بود آن ماه دلسوز

چو مار حلقه می‌پیچید تا روز

نشسته پیش او شاپور تنها

فرو کرده ز هر نوعی سخن‌ها

از این اندیشه کان سرو سهی داشت

دل فرزانه شاپور آگهی داشت

چو گلرخ پیش او آن قصه برگفت

نیوشنده چو برگ لاله بشکفت

نمازش برد چون هندو پری را

ستودش چون عطارد مشتری را

که هست اینجا مهندس مردی استاد

جوانی نام او فرزانه فرهاد

به وقت هندسه عبرت‌نمایی

مجسطی‌دان و اقلیدس‌گشایی

به تیشه چون سر صنعت بخارد

زمین را مرغ بر ماهی نگارد

به صنعت سرخ گل را رنگ بندد

به آهن نقش چین بر سنگ بندد

به پیشه دست بوسندش همه روم

به تیشه سنگ خارا را کند موم

به استادی چنین کارت برآید

بدین چشمه گل از خارت برآید

بود هر کار بی‌استاد دشوار

نخست استاد باید آنگهی کار

شود مرد از حساب انگشتری‌گر

ولیک از موم و گل نز آهن و زر

گرم فرمان دهی فرمان پذیرم

به دست آوردنش بر دست گیرم

که ما هر دو به چین همزاد بودیم

دو شاگرد یکی استاد بودیم

چو هر مایه که بود از پیشه برداشت

قلم بر من فکند او تیشه برداشت

چو شاپور این حکایت را به سر برد

غم شیر از دل شیرین بدر برد

چو روز آیینه خورشید دربست

شب صد چشم هر صد چشم بربست

تجسس کرد شاپور آن زمین را

به دست آورد فرهاد گزین را

به شادروان شیرین برد شادش

به رسم خواجگان کرسی نهادش

درآمد کوهکن مانند کوهی

کز او آمد خلایق را شکوهی

چو یک پیل از ستبری و بلندی

به مقدار دو پیلش زورمندی

رقیبان حرم بنواختندش

به واجب جایگاهی ساختندش

برون پرده فرهاد ایستاده

میان دربسته و بازو گشاده

در اندیشه که لعبت‌باز گردون

چه بازی آردش زان پرده بیرون

جهان ناگه شبیخون سازی‌ای کرد

پس آن پرده لعبت‌بازی‌ای کرد

به شیرین‌خنده‌های شکرین‌ساز

درآمد شکر شیرین به آواز

دو قفل شکر از یاقوت برداشت

وز او یاقوت و شکر قوت برداشت

رطب‌هایی که نخلش بار می‌داد

رطب را گوشمال خار می‌داد

به نوش‌آباد آن خرمای در شیر

شکر خواند انگبین را چاشنی‌گیر

ز بس کز دامن لب شکر افشاند

شکر دامن به خوزستان برافشاند

شنیدم نام او شیرین از آن بود

که در گفتن عجب شیرین‌زبان بود

ز شیرینی چه گویم هر چه خواهی

بر آوازش بخفتی مرغ و ماهی

طبرزد را چو لب پرنوش کردی

ز شکر حلقه‌ها در گوش کردی

در آن مجلس که او لب برگشادی

نبودی تن که حالی جان ندادی

کسی را کان سخن در گوش رفتی

گر افلاطون بدی از هوش رفتی

چو بگرفت آن سخن فرهاد در گوش

ز گرمی خون گرفتش در جگر جوش

برآورد از جگر آهی شغب‌ناک

چو مصروعی ز پای افتاد بر خاک

به روی خاک می‌غلتید بسیار

وز آن سر کوفتن پیچید چون مار

چو شیرین دید کان آرام‌رفته

دلی دارد چو مرغ از دام رفته

هم از راه سخن شد چاره‌سازش

بدان دانه به دام آورد بازش

پس آنگه گفت کای داننده استاد

چنان خواهم که گردانی مرا شاد

مراد من چنان است ای هنرمند

که بگشائی دل غمگینم از بند

به چابک‌دستی و استادکاری

کنی در کار این قصر استواری

گله دور است و ما محتاج شیریم

طلسمی کن که شیر آسان بگیریم

ز ما تا گوسفندان یک دو فرسنگ

بباید کند جوئی محکم از سنگ

که چوپانانم آنجا شیر دوشند

پرستارانم این جا شیر نوشند

ز شیرین گفتن و گفتار شیرین

شده هوش از سر فرهاد مسکین

سخن‌ها را شنیدن می‌توانست

ولیکن فهم‌کردن می‌ندانست

زبانش کرد پاسخ را فرامشت

نهاد از عاجزی بر دیده انگشت

حکایت بازجست از زیردستان

که مستم کوردل باشند مستان

ندانم کو چه می‌گوید بگویید

ز من کامی که می‌جوید بجویید

رقیبان آن حکایت برگرفتند

سخن‌هایی که رفت از سر گرفتند

چو آگه گشت از آن اندیشه فرهاد

فکند آن حکم را بر دیده بنیاد

در آن خدمت به غایت چابکی داشت

که کار نازنینان نازکی داشت

از آنجا رفت بیرون تیشه در دست

گرفت از مهربانی پیشه در دست

چنان از هم درید اندام آن بوم

که می‌شد زیر زخمش سنگ چون موم

به تیشه روی خارا می‌خراشید

چو بید از سنگ مجرا می‌تراشید

به هر تیشه که بر سنگ آزمودی

دو هم‌سنگش جواهر مزد بودی

به یک ماه از میان سنگ خارا

چو دریا کرد جوئی آشکارا

ز جای گوسفندان تا در کاخ

دورویه سنگ‌ها زد شاخ در شاخ

چو کار آمد به آخر حوضه‌ای بست

که حوض کوثرش زد بوسه بر دست

چنان ترتیب کرد از سنگ جوئی

که در درزش نمی‌گنجید موئی

در آن حوضه که کرد او سنگ‌بستش

روان شد آب گفتی زآب‌دستش

بنا چندان تواند بود دشوار

که بنا را نیاید تیشه در کار

اگر صد کوه باید کند پولاد

زبون باشد به دست آدمیزاد

چه چاره کان بنی‌آدم نداند

به جز مردن که زان بیچاره ماند

خبر بردند شیرین را که فرهاد

به ماهی حوضه بست و جوی بگشاد

چنان کز گوسفندان شام و شبگیر

به حوض آید به پای خویشتن شیر

بهشتی‌پیکر آمد سوی آن دشت

بگرد جوی شیر و حوض برگشت

چنان پنداشت کان حوض گزیده

نکرده‌است آدمی هست آفریده

بلی باشد ز کار آدمی دور

بهشت و جوی شیر و حوضه و حور

بسی بر دست فرهاد آفرین کرد

که رحمت بر چنان کس کاین چنین کرد

چو زحمت دور شد نزدیک خواندش

ز نزدیکان خود برتر نشاندش

که استادیت را حق چون گذاریم

که ما خود مزد شاگردان نداریم

ز گوهر شب‌چراغی چند بودش

که عقد گوش گوهربند بودش

ز نغزی هر دری مانند تاجی

وز او هر دانه شهری را خراجی

گشاد از گوش با صد عذر چون نوش

شفاعت کرد کاین بستان و بفروش

چو وقت آید کزین به دست یابیم

ز حق خدمتت سر برنتابیم

بر آن گنجینه فرهاد آفرین خواند

ز دستش بستد و در پایش افشاند

وز آنجا راه صحرا تیز برداشت

چو دریا اشک صحراریز برداشت

ز بیم آن‌که کار از نور می‌شد

به صد مردی ز مردم دور می‌شد

لیلی و مجنون

لیلی و مجنون از دیگر بخش‌های خمسه نظامی است که مهم‌ترین و اصلی‌ترین آن‌ها عبارتند از:

چون رایت عشق آن جهانگیر

شد چون مه لیلی آسمان گیر

هر روز خنیده‌نام‌تر گشت

در شیفتگی تمام‌تر گشت

هر شیفتگی کز آن نورد است

زنجیر بر صداع مرد است

برداشته دل ز کار او بخت

درمانده پدر به کار او سخت

می‌کرد نیایش از سر سوز

تا زآن شب تیره بردمد روز

حاجتگاهی نرفته نگذاشت

الا که برفت و دست برداشت

خویشان همه در نیاز با او

هر یک شده چاره‌ساز با او

بیچارگی ورا چو دیدند

در چاره‌گری زبان کشیدند

گفتند به اتفاق یک سر

کز کعبه گشاده گردد این در

حاجتگه جمله جهان اوست

محراب زمین و آسمان اوست

پذرفت که موسم حج آید

ترتیب کند چنانکه باید

چون موسم حج رسید برخاست

اشتر طلبید و محمل آراست

فرزند عزیز را به صد جهد

بنشاند چو ماه در یکی مهد

آمد سوی کعبه سینه پرجوش

چون کعبه نهاد حلقه بر گوش

گوهر به میان زر برآمیخت

چون ریگ بر اهل ریگ می‌ریخت

شد در رهش از بسی خزانه

آن خانه گنج، گنج‌خانه

آن دم که جمال کعبه دریافت

در یافتن مراد بشتافت

بگرفت به رفق، دست فرزند

در سایه کعبه داشت یکچند

گفت ای پسر این نه جای بازیست

بشتاب که جای چاره سازیست

در حلقه کعبه، حلقه کن دست

کز حلقه غم بدو توان رست

گو یارب از این گزاف کاری

توفیق دِهم به رستگاری

رحمت کن و در پناهم آور

زین شیفتگی به راهم آور

دریاب که مبتلای عشقم

و آزاد کن از بلای عشقم

مجنون چو حدیث عشق بشنید

اول بگریست پس بخندید

از جای چو مار حلقه برجست

در حلقه زلف کعبه زد دست

می‌گفت گرفته حلقه در بر

کامروز منم چو حلقه بر در

در حلقه عشق جان فروشم

بی‌حلقه او مباد گوشم

گویند ز عشق کن جدایی

این نیست طریق آشنایی

من قوت ز عشق می‌پذیرم

گر میرد عشق، من بمیرم

پرورده عشق شد سرشتم

جز عشق مباد سرنوشتم

آن دل که بود ز عشق خالی

سیلاب غمش براد، حالی

یارب به خدایی خداییت

وآنگه به کمال پادشاییت

کز عشق به غایتی رسانم

کو ماند اگر چه من نمانم

از چشمه عشق ده مرا نور

وین سرمه مکن ز چشم من دور

گرچه ز شراب عشق مستم

عاشق‌تر ازین کنم که هستم

گویند که خو ز عشق واکن

لیلی‌طلبی ز دل رها کن

یارب تو مرا به روی لیلی

هر لحظه بده زیاده میلی

از عمر من آنچه هست بر جای

بستان و به عمر لیلی افزای

گرچه شده‌ام چو مویش از غم

یک موی نخواهم از سرش کم

از حلقه او به گوشمالی

گوش ادبم مباد خالی

بی‌باده او مباد جامم

بی‌سکه او مباد نامم

جانم فدی جمال بادش

گر خون خورَدم حلال بادش

گرچه ز غمش چو شمع سوزم

هم بی غم او مباد روزم

عشقی که چنین به جای خود باد

چندانکه بود یکی به صد باد

می‌داشت پدر به سوی او گوش

کاین قصه شنید گشت خاموش

دانست که دل اسیر دارد

دردی نه دواپذیر دارد

چون رفت به خانه سوی خویشان

گفت آنچه شنید پیش ایشان

کاین سلسله‌ای که بند بشکست

چون حلقه کعبه دید در دست

زو زمزمه‌ای شنید گوشم

کآورد چو زمزمی به جوشم

گفتم مگر آن صحیفه خواند

کز محنت لیلیش رهاند

او خود همه کام و رای او گفت

نفرین خود و دعای او گفت

چون گشت به عالم این سخن فاش

افتاد ورق به دست اوباش

کز غایت عشق دلستانی

شد شیفته نازنین جوانی

هر نیک و بدی کزو شنیدند

در نیک و بدی زبان کشیدند

لیلی ز گزاف یاوه‌گویان

در خانه غم نشست مویان

شخصی دو ز خِیل آن جمیله

گفتند به شاه آن قبیله

کآشفته‌جوانی از فلان دشت

بدنام کنِ دیار ما گشت

آید همه روز سرگشاده

جوقی چو سگ از پی اوفتاده

در حِلّه ما ز راه افسوس

گه رقص کند گهی زمین بوس

هردم غزلی دگر کند ساز

هم خوش غزلست و هم خوش آواز

او گوید و خلق یاد گیرند

ما را و تو را به باد گیرند

در هر غزلی که می‌سراید

صد پرده‌دری همی‌نماید

لیلی ز نفیر او به داغست

کاین باد هلاک آن چراغست

بنمای به قهر گوشمالش

تا باز رهد مه از وبالش

چون آگه گشت شحنه زین حال

دزد آبله پای و شحنه قتال

شمشیر کشید و داد تابش

گفتا که بدین دهم جوابش

از عامریان یکی خبر داشت

این قصه به حی خویش برداشت

با سید عامری در آن باب

گفت آفت نارسیده دریاب

کآن شحنه جان‌ستان خونریز

آبی تند است و آتشی تیز

ترسم مجنون خبر ندارد

آنگه دارد که سر ندارد

زآن چاه گشاده سر که پیش است

دریافتنش به جای خویش است

سرگشته پدر ز مهربانی

برجست به شفقتی که دانی

فرمود به دوستان همزاد

تا بر پی او روند چون باد

آن سوخته را به دلنوازی

آرند ز راه چاره‌سازی

هرسو به طلب شتافتندش

جستند ولی نیافتندش

گفتند مگر کاجل رسیدش

یا چنگ درنده‌ای دریدش

هر دوستی از قبیله گاهی

می‌خورد دریغ و می‌زد آهی

گریان همه اهل خانه او

از گم شدن نشانه او

وآن گوشه‌نشین گوش سفته

چون گنج به گوشه‌ای نهفته

از مشغله‌های جوش بر جوش

هم گوشه گرفته بود و هم گوش

در طرف چنان شکارگاهی

خرسند شده به گرد راهی

گرگی که به زور شیر باشد

روبه به ازو چو سیر باشد

بازی که نشد به خورد محتاج

رغبت نکند به هیچ دراج

خشگار، گرسنه را کلیچ است

با سیری، نان میده هیچ است

چون طبع به اشتها شود گرم

گاورس درشت را کند نرم

حلوا که طعام نوش بهر است

در هیضه‌ خوری، به جای زهر است

مجنون که ز نوش بود بی‌بهر

می‌خورد نواله‌های چون زهر

می‌داد ز راه بینوایی

کالای کساد را روایی

نه نه غم او نه آنچنان بود

کز غایت او غمی توان بود

کآن غم که بدو برات می‌داد

از بند خودش نجات می‌داد

در جستن گنج رنج می‌برد

بی‌آن که رهی به گنج می‌برد

شخصی ز قبیله بنی‌سعد

بگذشت بر او چو طالع سعد

دیدش به کناره سرابی

افتاده خراب در خرابی

چون لنگر بیت خویشتن لنگ

معنیش فراخ و قافیت تنگ

یعنی که کسی ندارم از پس

بی‌قافیت است مرد بی کس

چون طالع خویشتن کمان گیر

در سجده کمان و در وفا تیر

یعنی که وبالش آن نشان داشت

کآمیزش تیر در کمان داشت

جز ناله کسی نداشت همدم

جز سایه کسی نیافت محرم

مرد گذرنده چون در او دید

شکلی و شمایلی نکو دید

پرسید سخن ز هر شماری

جز خامشیش ندید کاری

چون از سخنش امید برداشت

بگذشت و ورا به جای بگذاشت

زآنجا به دیار او گذر کرد

زو اهل قبیله را خبر کرد

کاینک به فلان خرابی تنگ

می‌پیچد همچو مار بر سنگ

دیوانه و دردمند و رنجور

چون دیو ز چشم آدمی دور

از خوردن زخم سفته جانش

پیدا شده مغز استخوانش

بیچاره پدر چو زو خبر یافت

روی از وطن و قبیله برتافت

می‌گشت چو دیو گرد هر غار

دیوانه خویش را طلب‌کار

دیدش به رفاق گوشه‌ای تنگ

افتاده و سر نهاده بر سنگ

با خود غزلی همی سگالید

گه نوحه نمود و گاه نالید

خوناب جگر ز دیده ریزان

چون بخت خود اوفتان و خیزان

مطالب مشابه