بیماری‌های مقاربتی؛ علائم، انواع، راه‌های انتقال و درمان

بیماری‌های مقاربتی یا عفونت‌های منتقل‌شونده از راه جنسی، گروهی از عفونت‌ها هستند که ممکن است در جریان رابطه واژینال، مقعدی، دهانی یا تماس نزدیک پوست ناحیه تناسلی منتقل شوند. بعضی از آن‌ها با سوزش ادرار، ترشح غیرعادی، زخم یا تاول همراه‌اند؛ اما بسیاری از افراد هیچ علامت آشکاری ندارند. بنابراین سالم به نظر رسیدن فرد یا نداشتن درد، عفونت را رد نمی‌کند.

شناخت این بیماری‌ها برای تصمیم‌گیری درباره آزمایش، پیشگیری و درمان اهمیت دارد. در این راهنمای سبکنو، انواع شایع عفونت‌های جنسی، علائم احتمالی و اقدام‌های مناسب پس از تماس پرخطر را مرور می‌کنیم. هدف، آگاهی و مراجعه به‌موقع است؛ تشخیص قطعی به معاینه و آزمایش متناسب با شرایط فرد نیاز دارد.

تعریف بیماری مقاربتی و تفاوت STI با STD

اصطلاح STI به «عفونت منتقل‌شونده از راه جنسی» اشاره دارد و STD به «بیماری منتقل‌شونده از راه جنسی» گفته می‌شود. واژه عفونت دقیق‌تر است، زیرا ورود عامل بیماری‌زا همیشه با نشانه قابل مشاهده همراه نیست. این اصطلاح‌ها در زبان روزمره گاهی به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند.

عامل عفونت می‌تواند باکتری، ویروس یا انگل باشد. سوزاک، کلامیدیا و سیفلیس باکتریایی‌اند؛ HIV، هپاتیت B، HPV و تبخال تناسلی منشأ ویروسی دارند و تریکومونیازیس انگلی است. این تفاوت در انتخاب درمان اهمیت دارد: داروی مناسب یک عفونت، لزوماً برای عفونت دیگر مؤثر نیست.

ابتلا به عفونت جنسی موضوعی پزشکی است و نباید مبنای قضاوت درباره شخصیت افراد قرار بگیرد. برای آشنایی با موضوعات دیگر این حوزه، می‌توانید مطالب بخش سلامت سبکنو را نیز مرور کنید.

راه‌های انتقال عفونت‌های جنسی

• تماس جنسی واژینال، مقعدی یا دهانی: نوع عفونت و محل تماس تعیین می‌کند کدام بخش بدن در معرض خطر قرار دارد.
• تماس مستقیم پوست یا مخاط: بعضی عفونت‌ها از راه تماس با نواحی درگیر منتقل می‌شوند؛ حتی بدون دخول یا انزال.
• خون و وسایل تزریق مشترک: این مسیر به‌ویژه برای HIV و هپاتیت B اهمیت دارد.
• انتقال به کودک: بسته به نوع عامل عفونت، انتقال ممکن است در بارداری، هنگام زایمان یا در مورد برخی عفونت‌ها هنگام شیردهی رخ دهد.

راه انتقال همه این عفونت‌ها یکسان نیست. برای مثال، HIV از دست دادن، بغل کردن، استفاده مشترک از ظرف غذا یا تماس معمولی با پوست سالم منتقل نمی‌شود. خون یا مایع دارای ویروس باید از مسیر مناسب، مانند مخاط یا بافت آسیب‌دیده، وارد بدن شود. خطر انتقال HIV از رابطه دهانی بسیار کم است؛ اما رابطه دهانی می‌تواند عفونت‌های دیگری را منتقل کند.

نباید همه عفونت‌های جنسی را به صندلی توالت، لباس مرطوب یا وسایل روزمره نسبت داد. گال و شپش عانه ممکن است در بعضی شرایط از لباس یا رختخواب مشترک منتقل شوند، اما این موضوع را نمی‌توان به تمام بیماری‌های مقاربتی تعمیم داد.

علائم بیماری‌های مقاربتی در زنان و مردان

نشانه‌ها به نوع عامل عفونت و محل درگیری وابسته‌اند و گاهی با بیماری‌های غیرمقاربتی شباهت دارند. ترشح یا خارش به‌تنهایی مشخص نمی‌کند فرد کدام عفونت را دارد؛ نبود علامت نیز معیار کافی برای اطمینان از سلامت نیست.

علائم احتمالی در زنان

• ترشح واژینال جدید یا متفاوت از حالت معمول، به‌ویژه همراه با بو، سوزش یا درد
• سوزش هنگام ادرار یا درد هنگام رابطه جنسی
• خونریزی بین دو قاعدگی یا پس از رابطه
• زخم، تاول یا برجستگی جدید در ناحیه تناسلی یا اطراف مقعد
• درد پایین شکم یا لگن، به‌ویژه همراه با تب

علائم احتمالی در مردان

• ترشح غیرعادی از آلت تناسلی
• سوزش هنگام ادرار
• درد یا تورم بیضه
• زخم، تاول یا برجستگی در ناحیه تناسلی
• درد، ترشح یا خونریزی مقعد در صورت درگیری این ناحیه

درگیری حلق یا مقعد هم ممکن است بی‌علامت باشد. همچنین ظاهر ضایعه در عکس، روش مطمئنی برای تشخیص نیست. اگر علامت جدیدی مشاهده شده یا شریک جنسی عفونت تأییدشده دارد، ارزیابی پزشکی کمک می‌کند آزمایش مناسب انتخاب شود.

انواع شایع بیماری‌های مقاربتی

۱. کلامیدیا

کلامیدیا از عفونت‌های باکتریایی شایع است و اغلب علامتی ندارد. در زنان ممکن است ترشح غیرعادی یا سوزش ادرار ایجاد کند و در مردان با ترشح از آلت یا سوزش ادرار همراه باشد. درد و تورم بیضه نیز ممکن است رخ دهد. عفونت مقعدی می‌تواند درد، ترشح یا خونریزی ایجاد کند.

درمان‌نشدن کلامیدیا ممکن است به دستگاه تولیدمثل آسیب برساند و خطر مشکلات باروری یا بارداری خارج رحم را افزایش دهد. این عفونت با داروی تجویزشده قابل درمان است، اما فرد پس از درمان هم می‌تواند دوباره مبتلا شود. بررسی شریک جنسی و رعایت فاصله توصیه‌شده تا ازسرگیری رابطه، بخشی از درمان است.

۲. سوزاک

سوزاک یک عفونت باکتریایی است که می‌تواند دستگاه تناسلی، راست‌روده یا حلق را درگیر کند. سوزش ادرار، ترشح از آلت، افزایش ترشح واژن و خونریزی بین قاعدگی‌ها از علائم احتمالی‌اند. بعضی افراد، به‌ویژه زنان، علامت مشخصی ندارند و عفونت حلق نیز ممکن است بدون نشانه باشد.

سوزاک قابل درمان است، اما مقاومت باکتری به آنتی‌بیوتیک، انتخاب دارو را حساس کرده است. مصرف داروی باقی‌مانده در خانه یا استفاده از نسخه فرد دیگر ممکن است درمان را ناموفق کند. نوع دارو و نیاز به آزمایش پیگیری را پزشک تعیین می‌کند.

۳. سیفلیس

سیفلیس یک عفونت باکتریایی با مراحل مختلف است. در مرحله نخست ممکن است زخمی معمولاً بدون درد در محل ورود عفونت ظاهر شود. در مرحله بعد، بثورات پوستی از جمله روی کف دست و پا دیده می‌شود که معمولاً خارش ندارد. عفونت می‌تواند وارد مرحله بدون علامت هم بشود.

ناپدید شدن زخم یا بثورات به معنی درمان شدن سیفلیس نیست. عفونت درمان‌نشده ممکن است به اندام‌هایی مانند مغز، چشم یا قلب آسیب برساند. سیفلیس قابل درمان است و درمان آن در بارداری برای محافظت از جنین اهمیت ویژه‌ای دارد.

۴. HPV و زگیل تناسلی

HPV یا ویروس پاپیلومای انسانی با زگیل تناسلی یکسان نیست؛ زگیل فقط یکی از پیامدهای بعضی انواع این ویروس است. بسیاری از عفونت‌های HPV بدون علامت‌اند و خودبه‌خود برطرف می‌شوند. برخی انواع، برجستگی‌های کوچک یا خوشه‌ای ایجاد می‌کنند و بعضی انواع پرخطر با سرطان دهانه رحم و سرطان‌های دیگر ارتباط دارند.

انواع عامل زگیل تناسلی معمولاً با انواع سرطان‌زا متفاوت‌اند. وجود زگیل به‌تنهایی به معنی سرطان نیست و نبود زگیل هم HPV پرخطر را رد نمی‌کند. واکسیناسیون و غربالگری دهانه رحم طبق شرایط فرد اهمیت دارند. درمان زگیل، لزوماً به معنی حذف کامل ویروس از بدن نیست.

۵. تبخال تناسلی

تبخال تناسلی به‌وسیله ویروس هرپس سیمپلکس ایجاد می‌شود و می‌تواند با تاول و زخم دردناک، سوزش یا خارش همراه باشد. برخی افراد علائم خفیف یا نامشخص دارند. انتقال حتی زمانی که زخم قابل مشاهده وجود ندارد نیز ممکن است؛ بنابراین نبود ضایعه، خطر را کاملاً حذف نمی‌کند.

داروهای ضدویروسی می‌توانند مدت یا شدت علائم، دفعات عود و احتمال انتقال را کاهش دهند، اما ویروس را به‌طور کامل از بدن حذف نمی‌کنند. تبخال با زگیل تناسلی متفاوت است و نباید این دو را از نظر عامل ایجادکننده یا درمان یکسان دانست.

۶. HIV و تفاوت آن با ایدز

HIV ویروسی است که سیستم ایمنی را درگیر می‌کند. ایدز مرحله پیشرفته عفونت HIV است و هر فرد دارای HIV الزاماً به ایدز مبتلا نیست. عفونت ممکن است در ابتدا با علائمی شبیه آنفولانزا همراه باشد یا نشانه آشکاری نداشته باشد؛ تشخیص با آزمایش انجام می‌شود.

برخلاف ادعای متن‌های قدیمی، HIV درمان دارویی مؤثر دارد. درمان ضدرتروویروسی به کنترل ویروس و پیشگیری از پیشرفت بیماری کمک می‌کند. فردی که با درمان، بار ویروسی غیرقابل تشخیص را به‌طور پایدار حفظ می‌کند، HIV را از راه رابطه جنسی منتقل نمی‌کند. این وضعیت به مصرف منظم دارو و پیگیری آزمایشگاهی وابسته است و به معنی درمان قطعی یا جلوگیری از سایر عفونت‌ها نیست.

۷. هپاتیت B

هپاتیت B یک عفونت ویروسی کبد است که می‌تواند از راه خون و برخی مایعات بدن، از جمله در تماس جنسی، منتقل شود. زردی پوست یا چشم، ادرار تیره، خستگی، کاهش اشتها، تهوع و درد شکم از نشانه‌های احتمالی‌اند؛ بعضی افراد نیز بی‌علامت هستند.

بسیاری از بزرگسالان عفونت حاد را پشت سر می‌گذارند، اما عفونت مزمن به پیگیری نیاز دارد و در بعضی افراد درمان ضدویروسی برای کاهش آسیب کبد تجویز می‌شود. واکسن هپاتیت B روش مهم پیشگیری است. انتقال از مادر به کودک و مراقبت‌های هنگام تولد، موضوع جداگانه‌ای است که باید با پزشک بررسی شود.

۸. تریکومونیازیس

تریکومونیازیس به‌وسیله یک انگل تک‌سلولی ایجاد می‌شود و در بسیاری از افراد علامتی ندارد. زنان ممکن است ترشح غیرعادی، بو، خارش، سوزش یا درد هنگام ادرار و رابطه را تجربه کنند. مردان نیز ممکن است دچار تحریک داخل آلت، ترشح یا سوزش پس از ادرار شوند.

این عفونت با داروی مناسب قابل درمان است. بررسی و درمان شریک جنسی اهمیت دارد، زیرا عفونت می‌تواند دوباره منتقل شود. زمان شروع علائم در افراد متفاوت است؛ یک دوره ثابت و یک‌ماهه برای همه وجود ندارد.

۹. گال و شپش عانه

گال یک درگیری پوستی ناشی از مایت یا کنه بسیار کوچک است. تماس طولانی پوست با پوست، از جمله هنگام رابطه جنسی، می‌تواند آن را منتقل کند؛ اما انتقال آن فقط جنسی نیست. خارش شدید، به‌ویژه شب‌ها، و ضایعات پوستی در نواحی مختلف بدن از نشانه‌های شایع‌اند.

شپش عانه حشره‌ای انگلی است که معمولاً به موهای ناحیه تناسلی می‌چسبد. خارش و مشاهده شپش یا تخم آن از نشانه‌هاست و برخلاف برخی تصورها، گاهی با چشم قابل مشاهده است. تماس نزدیک مهم‌ترین مسیر انتقال است و لباس یا رختخواب مشترک هم گاهی نقش دارد. درمان افراد درگیر و رسیدگی به لباس و ملحفه طبق توصیه درمانگر، برای جلوگیری از ابتلای مجدد اهمیت دارد.

تشخیص و آزمایش بیماری‌های مقاربتی

آزمایش مناسب با توجه به علائم، نوع تماس، زمان گذشته از مواجهه و سابقه فرد انتخاب می‌شود. لازم نیست همه افراد یک مجموعه آزمایش یکسان انجام دهند. هنگام مراجعه، توضیح دقیق و محرمانه درباره نوع تماس به پزشک کمک می‌کند محل درست نمونه‌گیری را انتخاب کند.

• برای برخی عفونت‌ها مانند HIV، سیفلیس و هپاتیت B از آزمایش خون استفاده می‌شود.
• برای کلامیدیا و سوزاک، نمونه ادرار یا سواب از محل در معرض تماس ممکن است لازم باشد.
• در صورت تماس دهانی یا مقعدی، ممکن است نمونه‌گیری از حلق یا مقعد هم نیاز باشد.
• در ضایعات مشکوک به تبخال، نمونه‌گیری از زخم می‌تواند در تشخیص کمک کند.

هیچ آزمایش واحدی تمام عفونت‌های مقاربتی را رد نمی‌کند. منفی بودن آزمایش خیلی زود پس از تماس نیز ممکن است برای اطمینان کافی نباشد؛ زمان قابل شناسایی شدن هر عفونت و نوع آزمون متفاوت است. پزشک درباره تکرار آزمایش و زمان آن تصمیم می‌گیرد.

پاپ‌اسمیر برای بررسی تغییرات سلولی دهانه رحم است و جایگزین آزمایش همه بیماری‌های جنسی نیست. آزمایش HPV نیز آزمون عمومی برای تشخیص تمام عفونت‌های تناسلی در زنان و مردان محسوب نمی‌شود.

درمان و پیگیری عفونت‌های جنسی

درمان به عامل عفونت بستگی دارد. کلامیدیا، سوزاک و سیفلیس با آنتی‌بیوتیک مناسب درمان می‌شوند و تریکومونیازیس هم درمان دارویی دارد. برای HIV و تبخال، داروهای ضدویروسی به کنترل بیماری کمک می‌کنند. هپاتیت B مزمن بسته به وضعیت کبد و فعالیت ویروس ممکن است به درمان نیاز داشته باشد. در HPV، ضایعات و تغییرات سلولی قابل درمان‌اند، اما داروی قطعی برای حذف خود ویروس وجود ندارد.

پس از تشخیص، چه چیزهایی مهم است؟

• دارو را مطابق نسخه مصرف کنید و مقدار یا مدت مصرف را خودسرانه تغییر ندهید.
• درباره بررسی و درمان شریک جنسی با پزشک گفت‌وگو کنید.
• تا زمانی که پزشک برای ازسرگیری رابطه تعیین کرده، از تماس جنسی خودداری کنید.
• اگر آزمایش پیگیری یا تکرار غربالگری توصیه شده، آن را انجام دهید.
• در صورت باقی ماندن یا برگشت علائم، دوباره مراجعه کنید.

بهبود علائم همیشه به معنی پایان عفونت نیست و درمان موفق هم از ابتلای مجدد جلوگیری نمی‌کند. گفت‌وگو درباره سلامت جنسی، آزمایش و پیشگیری باید بخشی از مراقبت بعد از درمان باشد.

روش‌های پیشگیری

• استفاده درست و مداوم از کاندوم: خطر بسیاری از عفونت‌ها را کاهش می‌دهد، اما برای عوامل منتقل‌شونده از پوستِ خارج از پوشش کاندوم، محافظت کامل ایجاد نمی‌کند.
• واکسیناسیون: درباره واکسن HPV و هپاتیت B با پزشک مشورت کنید؛ این واکسن‌ها برای همه بیماری‌های مقاربتی محافظت ایجاد نمی‌کنند.
• آزمایش متناسب با شرایط: نوع و فاصله آزمایش‌ها باید براساس تماس‌ها و وضعیت فرد تعیین شود.
• پرهیز از وسایل تزریق مشترک: سوزن و تجهیزات تزریق مشترک می‌توانند عفونت‌های منتقله از خون را منتقل کنند.
• گفت‌وگوی روشن با شریک جنسی: درباره نتیجه آزمایش، علائم جدید و روش محافظت صحبت کنید.
• پیشگیری اختصاصی HIV: در صورت مواجهه مکرر، درباره PrEP و پس از مواجهه اخیر درباره PEP، ارزیابی پزشکی لازم است. این داروها از همه عفونت‌های جنسی پیشگیری نمی‌کنند.

ظاهر سالم، رعایت نظافت یا شستن ناحیه تناسلی پس از رابطه، جایگزین روش‌های مؤثر پیشگیری نیست. همچنین داشتن تنها یک شریک جنسی، بدون اطلاع از وضعیت عفونت و سابقه تماس‌ها، تضمین‌کننده نبود خطر نیست.

عفونت‌های مقاربتی در بارداری

بعضی عفونت‌ها می‌توانند بر بارداری یا سلامت نوزاد اثر بگذارند. برای مثال، سیفلیس می‌تواند در بارداری به جنین منتقل شود و کلامیدیا، سوزاک، تبخال یا هپاتیت B نیز ممکن است هنگام زایمان مشکل ایجاد کنند. آزمایش و مراقبت به‌موقع می‌تواند خطر را کاهش دهد.

اگر باردار هستید یا قصد بارداری دارید، سابقه عفونت، مواجهه احتمالی و داروهای مصرفی را به پزشک اطلاع دهید. مثبت بودن آزمایش لزوماً به معنی نیاز به سزارین نیست؛ تصمیم درباره زایمان به نوع عفونت و شرایط بالینی بستگی دارد.

در مادر مبتلا به هپاتیت B، پیشگیری برای نوزاد پس از تولد اهمیت ویژه دارد و معمولاً واکسن و ایمونوگلوبولین اختصاصی در ساعات نخست لازم است. ابتلای مادر به هپاتیت B به‌تنهایی ممنوعیت خودکار شیردهی ایجاد نمی‌کند؛ برنامه ایمن‌سازی نوزاد و شرایطی مانند زخم یا خونریزی نوک پستان باید با پزشک بررسی شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر ترشح غیرعادی، زخم یا تاول جدید، سوزش ادرار، درد هنگام رابطه یا تماس با شریک دارای عفونت تأییدشده دارید، برای ارزیابی مراجعه کنید. پزشک عمومی، متخصص زنان، اورولوژی یا عفونی می‌تواند با توجه به مشکل مسیر بررسی را مشخص کند.

درد شدید یا ناگهانی بیضه، درد شدید لگن یا شکم همراه با تب، مشکل جدی در ادرار کردن یا علائم نگران‌کننده در بارداری، نیازمند ارزیابی فوری‌اند. این نشانه‌ها الزاماً مقاربتی نیستند، اما نباید بررسی آن‌ها به تعویق بیفتد.

برای مواجهه احتمالی اخیر با HIV، مراجعه فوری اهمیت دارد؛ PEP باید در صورت تشخیص نیاز، حداکثر تا ۷۲ ساعت شروع شود. اگر بیشتر از این زمان گذشته، باز هم برای آزمایش، ارزیابی و برنامه پیشگیری مراجعه کنید.

پرسش‌های متداول

جمع‌بندی

بیماری‌های مقاربتی یک گروه یکسان با علائم و درمان مشترک نیستند. بعضی به‌طور کامل درمان می‌شوند و بعضی به مراقبت مداوم نیاز دارند. آنچه در همه آن‌ها اهمیت دارد، تصمیم‌گیری بر پایه اطلاعات درست، آزمایش مناسب و پیگیری درمان است. اگر علامت تازه یا تماس نگران‌کننده‌ای داشته‌اید، به‌جای تشخیص از روی عکس یا مصرف خودسرانه دارو، برای ارزیابی مراجعه کنید.

برای مطالعه موضوعات مرتبط، می‌توانید به مقالات بیماری‌ها در سبکنو سر بزنید. اطلاعات این مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص و درمان فردی نمی‌شود.

منابع و مطالعه بیشتر

• CDC: تعریف عفونت‌های مقاربتی
• WHO: عفونت‌های مقاربتی و پیشگیری
• CDC: کلامیدیا